Kuna njia kuu tano za kukopa ili kujenga nyumba Tanzania: mkopo wa nyumba (mortgage) kutoka benki kwa kununua au kujenga, mkopo wa ujenzi unaotolewa kwa awamu kulingana na maendeleo ya kazi, mkopo wa mshahara (personal loan) kwa wafanyakazi wenye mishahara, mikopo ya SACCOS, na mikopo ya vikundi kama VICOBA. Benki nyingi zinahitaji kiwanja chenye hati, ramani, kibali cha ujenzi, makadirio (BOQ) na uthibitisho wa kipato. Kabla ya kukopa, hakikisha marejesho ya kila mwezi hayazidi takriban theluthi moja ya kipato chako, na kwamba una mpango wa kumaliza nyumba hata kama gharama zitapanda.
Aina za mikopo zinalinganishwaje?
| Aina ya mkopo | Inafaa kwa | Masharti ya kawaida | Muda wa kulipa (mfano) |
|---|---|---|---|
| Mkopo wa nyumba (mortgage) | Kununua au kujenga, wenye kipato cha uhakika | Hati ya kiwanja, kibali, BOQ, kipato, dhamana | Miaka 10 hadi 25 |
| Mkopo wa ujenzi | Kujenga kwa awamu | Malipo kwa hatua baada ya ukaguzi | Hutofautiana |
| Mkopo wa mshahara | Wafanyakazi, kumalizia au kuendeleza ujenzi | Barua ya mwajiri, mshahara kupitia benki | Miaka 1 hadi 7 |
| SACCOS | Wanachama wenye akiba | Akiba, wadhamini, uanachama | Miaka 1 hadi 5 |
| VICOBA na vikundi | Kiasi kidogo, awamu ndogo | Uanachama, mchango wa kila wiki | Miezi hadi mwaka |
Masharti halisi na riba hutofautiana kwa kila taasisi. Linganisha benki na taasisi kadhaa.
Benki zinataka nyaraka gani?
- Kitambulisho (NIDA) na picha.
- Hati miliki ya kiwanja au nyaraka za umiliki zinazokubalika na benki.
- Ramani zilizoidhinishwa na kibali cha ujenzi. Soma kibali cha ujenzi.
- Makadirio ya gharama (BOQ) kutoka kwa mtaalamu au mkandarasi.
- Uthibitisho wa kipato: barua ya mwajiri na taarifa za benki za miezi kadhaa, au hesabu za biashara.
- Taarifa ya tathmini (valuation) ya kiwanja au nyumba, mara nyingi inayofanywa na mthamini anayekubalika na benki.
Kiasi gani unaweza kukopa salama?
Hesabu rahisi: ongeza kipato chako cha uhakika cha mwezi, toa matumizi yote ya lazima ya familia, kisha angalia kinachobaki. Marejesho ya mkopo yasizidi sehemu kubwa ya kiasi hicho. Benki nyingi pia huweka kikomo cha marejesho kama asilimia ya mshahara. Kumbuka kwamba riba ikipanda, au kipato kikipungua, marejesho yanaweza kuwa mzigo.
Mkopo wa ujenzi unatolewaje?
Mara nyingi benki hutoa pesa kwa awamu: msingi, kuta, paa, finishing. Kabla ya kila awamu, mthamini au mhandisi wa benki hukagua kazi iliyofanyika. Kwa hiyo unahitaji mkandarasi anayefuata ratiba na anayeandika kila kitu. Soma kujenga nyumba kwa awamu na mkataba wa ujenzi.
Jinsi ya kuboresha nafasi ya kupata mkopo
- Weka akiba yako kwenye benki unayotaka kukopa, ili wakuone kama mteja wa kudumu.
- Lipa madeni mengine kwa wakati; historia mbaya ya mikopo inaonekana kwenye mifumo ya taarifa za wakopaji.
- Kamilisha hati na kibali kabla ya kuomba.
- Changia sehemu yako mwenyewe (mara nyingi asilimia 10 hadi 30 ya mradi) ili kupunguza kiasi cha kukopa.
- Tumia mkandarasi aliyesajiliwa: benki nyingi zinaipenda.
Mbadala wa mkopo
Si lazima kukopa ili kujenga. Familia nyingi hujenga kwa akiba, kwa awamu, au kwa kuuza mali nyingine. Wengine hupangisha sehemu ya kwanza iliyokamilika ili kodi isaidie kujenga sehemu inayofuata. Kwa Kiingereza, soma how to finance building a house.
Gharama zilizofichika za mkopo
Riba si gharama pekee ya mkopo wa ujenzi. Kabla ya kusaini, uliza na uandike gharama hizi zote:
- Ada ya maombi na ya kushughulikia mkopo, mara nyingi asilimia ndogo ya kiasi cha mkopo.
- Ada ya tathmini (valuation) ya kiwanja au nyumba, na ya tathmini za kila awamu ya ujenzi.
- Bima: bima ya maisha ya mkopaji na bima ya jengo, mara nyingi zinazohitajika katika kipindi chote cha mkopo.
- Ada za kisheria za kusajili dhamana (mortgage) kwenye hati.
- Gharama za kuchelewa: riba ya adhabu ukichelewa kulipa.
- Ada ya kulipa mapema, baadhi ya benki hutoza ukilipa mkopo kabla ya muda.
Mfano: mkopo wa TSh milioni 80 unaweza kuwa na gharama za mwanzo za milioni kadhaa kabla ya riba, kutegemea taasisi. Kwa hiyo linganisha "gharama kamili ya mkopo" kati ya benki mbili au tatu, na usiangalie riba ya mwaka peke yake. Omba benki ikupe jedwali la marejesho (repayment schedule) la muda wote wa mkopo kabla ya kusaini.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Benki inatoa mkopo kwa kiwanja kisicho na hati?
Mara nyingi hapana kwa mkopo wa nyumba. Baadhi ya mikopo midogo ya mshahara haihitaji dhamana ya kiwanja, lakini kiasi ni kidogo.
Riba ya mkopo wa nyumba ni kiasi gani?
Hutofautiana kwa benki na kwa wakati. Linganisha jumla ya gharama ya mkopo, sio riba peke yake: ada, bima na ada za tathmini zinaongeza gharama.
Naweza kukopa nikiwa nje ya nchi?
Baadhi ya benki za Tanzania zina mikopo kwa Watanzania walio nje ya nchi (diaspora). Uliza benki kuhusu masharti yao.
Ni bora kukopa au kujenga kwa awamu?
Inategemea kipato chako na uthabiti wake. Kujenga kwa awamu ni polepole lakini hakuna deni. Mkopo ni haraka lakini una hatari ya marejesho.
Naweza kutumia nyumba iliyopo kama dhamana kujenga nyingine?
Ndiyo, benki nyingi zinakubali nyumba au kiwanja chenye hati kama dhamana ya mkopo wa kujenga mahali pengine, baada ya tathmini ya thamani yake. Kumbuka kwamba ukishindwa kulipa, nyumba hiyo iliyopo ndiyo iliyo hatarini. Kopa kiasi ambacho kipato chako kinaweza kulipa hata kama mradi mpya utachelewa kukamilika.
Tunafanya kazi na benki na wateja wao
Vika Construction huandaa BOQ na ratiba za ujenzi zinazohitajika na benki. Wasiliana nasi.
Umepata msaada? Mtumie mtu anayejenga.
