Mkataba wa ujenzi Tanzania, iwe na fundi au mkandarasi, unapaswa kuandika angalau mambo kumi: majina na anwani za pande zote, kazi itakayofanyika kwa kurejea ramani na BOQ, bei, ratiba ya malipo kwa hatua, muda wa kuanza na kumaliza, nani ananunua vifaa, jinsi mabadiliko yatakavyoshughulikiwa, viwango vya ubora na ukaguzi, kipindi cha kurekebisha kasoro, na njia ya kutatua migogoro. Mkataba hauhitaji kuwa mrefu, lakini lazima uwe wa maandishi na kusainiwa na pande zote mbili mbele ya shahidi.
Kwa nini mkataba wa maandishi ni muhimu?
Ujenzi unachukua miezi, na kumbukumbu hubadilika. Bila mkataba wa maandishi, maswali kama "bei ilijumuisha plasta?" au "tulikubaliana kumaliza lini?" yanakuwa maneno ya mmoja dhidi ya mwingine. Mkataba unalinda pande zote mbili, sio mwenye nyumba peke yake.
Mambo 10 ya kuandika kwenye mkataba
- Pande za mkataba. Majina kamili, namba za vitambulisho, anwani na simu. Kwa kampuni, jina rasmi na namba ya usajili wa CRB.
- Kazi yenyewe. Eleza kazi kwa kurejea ramani, michoro ya mhandisi na BOQ zilizoambatishwa. Andika pia kisichojumuishwa.
- Bei. Bei ya jumla au bei kwa kipimo (kwa m²), na kama inajumuisha vifaa, usafiri na kodi.
- Malipo kwa hatua. Lipa baada ya hatua kukamilika na kukaguliwa, sio mapema sana. Andika kiasi cha kila hatua.
- Muda. Tarehe ya kuanza, tarehe ya kumaliza, na nini kinatokea kukiwa na ucheleweshaji.
- Vifaa. Nani ananunua, ubora unaotakiwa (kwa mfano saruji ya daraja fulani, nondo za mm 12), na nani anatunza stoo.
- Mabadiliko. Mabadiliko yoyote ya kazi au bei yaandikwe na kusainiwa kabla ya kufanyika.
- Ubora na ukaguzi. Nani anakagua (mhandisi au wewe), na kazi mbovu itarekebishwa kwa gharama ya nani.
- Kipindi cha kasoro. Muda baada ya kukabidhiwa (kwa mfano miezi 6 hadi 12) ambapo kasoro zinarekebishwa bure, na kiasi cha malipo kinachobaki (retention) mpaka kipindi kiishe.
- Migogoro na kusitisha. Jinsi ya kutatua migogoro (mazungumzo, msuluhishi) na sababu za kusitisha mkataba.
Mfano wa ratiba ya malipo
| Hatua | Malipo (mfano wa asilimia) |
|---|---|
| Kuanza kazi (advance) | 10% hadi 15% |
| Msingi umekamilika na kukaguliwa | 15% |
| Kuta hadi renti | 20% |
| Paa limekamilika | 15% |
| Umeme, mabomba na plasta | 15% |
| Finishing na kukabidhiwa | 15% |
| Retention baada ya kipindi cha kasoro | 5% hadi 10% |
Hii ni mfano tu. Rekebisha kulingana na mradi wako.
Nini kinatofautisha mkataba na fundi na mkataba na mkandarasi?
Kwa fundi, mkataba mara nyingi ni wa kazi peke yake (labour only), na wewe unanunua vifaa. Kwa mkandarasi, mkataba mara nyingi unajumuisha vifaa na usimamizi, na unaweza kutumia mikataba ya kawaida ya sekta ya ujenzi. Katika hali zote, mkataba wa maandishi ni bora kuliko makubaliano ya mdomo. Kwa Kiingereza, soma construction contract checklist.
Ni nyaraka gani za kuambatisha kwenye mkataba?
Mkataba wenyewe unaweza kuwa wa kurasa chache, lakini viambatisho ndivyo vinavyoonyesha kazi halisi. Ambatisha:
- Ramani za msanifu na michoro ya mhandisi zilizoidhinishwa.
- BOQ yenye kiasi na bei za kila kipengele.
- Orodha ya vifaa na ubora wake (kwa mfano aina ya tiles, rangi, bati za geji 28).
- Ratiba ya kazi yenye tarehe za kila hatua.
- Nakala ya kibali cha ujenzi.
- Nakala za vitambulisho vya pande zote mbili, na cheti cha CRB kwa mkandarasi.
Saini kila ukurasa wa viambatisho, si ukurasa wa mwisho peke yake. Kila upande ubaki na nakala yake, na weka nakala ya tatu mahali salama.
Mabadiliko yanaandikwaje?
Kila mabadiliko yaandikwe kwenye karatasi fupi (variation) inayoonyesha kazi inayobadilika, bei mpya au punguzo, na athari kwenye muda. Pande zote mbili zisaini kabla ya kazi kuanza. Hii inazuia mshangao wa "bili ya ziada" mwishoni mwa mradi.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Mkataba wa ujenzi unahitaji wakili?
Kwa nyumba ndogo, mkataba rahisi uliosainiwa mbele ya shahidi unatosha. Kwa miradi mikubwa, ni busara kumshirikisha wakili.
Fundi akikimbia na pesa nifanye nini?
Ukiwa na mkataba, risiti na picha za kazi, unaweza kwenda polisi au mahakamani. Bila nyaraka, ni vigumu sana kudai. Soma pia jinsi ya kuepuka construction scams.
Retention ni nini?
Ni sehemu ndogo ya malipo inayobakizwa mpaka kipindi cha kasoro kiishe, ili kuhakikisha kasoro zinarekebishwa.
Mkataba uandikwe kwa Kiswahili au Kiingereza?
Lugha yoyote ambayo pande zote zinaielewa vizuri. Kiswahili ni sawa kabisa.
Fanya kazi na mkandarasi anayeandika kila kitu
Vika Construction hufanya kazi kwa mikataba ya maandishi, BOQ na malipo kwa hatua. Wasiliana nasi.
Umepata msaada? Mtumie mtu anayejenga.
