Ili kupata tenda za ujenzi Tanzania unahitaji usajili wa Bodi ya Usajili wa Wakandarasi (CRB) kwenye daraja linaloendana na thamani ya zabuni, usajili kwenye NeST (National e-Procurement System of Tanzania), na uwezo wa kuwasilisha zabuni kamili yenye bei sahihi kabla ya muda kuisha. Zabuni nyingi haziangushwi na bei. Zinaangushwa na nyaraka zilizokosekana, fomu zisizosainiwa, dhamana ya zabuni isiyo sahihi au kuchelewa kuwasilisha. Anza na zabuni ndogo unazoweza kutekeleza, soma kila nyaraka mara mbili, na panga bei kwa uaminifu.
NeST ni nini?
NeST ni mfumo wa serikali wa manunuzi kwa njia ya mtandao. Wizara, halmashauri, wakala na mashirika ya umma hutangaza zabuni humo, hupokea zabuni humo, na hutangaza washindi humo. Mfumo huu ulichukua nafasi ya TANePS, na unasimamiwa na Mamlaka ya Udhibiti wa Ununuzi wa Umma (PPRA). PPRA imesema NeST ndiyo njia pekee halali ya kupata zabuni za umma, kwa hiyo "wakala" yeyote anayekuahidi njia ya mkato ni dalili ya hatari.
Chini ya Sheria ya Ununuzi wa Umma ya mwaka 2023, taasisi za umma pia hutenga asilimia 30 ya bajeti ya manunuzi ya kila mwaka kwa makundi maalum: wanawake, vijana, wazee na watu wenye ulemavu. Vikundi vilivyosajiliwa vinaweza kuomba kazi hizo, na hii ni fursa kwa mafundi na wajenzi wadogo walioungana.
Unahitaji nini kabla ya kuomba?
| Hitaji | Unapopata |
|---|---|
| Usajili wa kampuni | BRELA |
| TIN na cheti cha kodi (tax clearance) | TRA |
| Usajili wa CRB kwenye daraja na kundi sahihi | CRB |
| Leseni ya biashara | Halmashauri yako |
| Akaunti ya NeST | nest.go.tz |
| Benki au bima ya kutoa dhamana | Benki yako |
| Company profile, CV za wataalamu, orodha ya vifaa | Kumbukumbu zako |
Weka nakala za nyaraka hizi zikiwa hai. Vyeti vilivyokwisha muda ni moja ya sababu kubwa za zabuni kukataliwa mapema.
Hatua ya 1: Jisajili kwenye NeST
Fungua akaunti, jaza taarifa za kampuni na pakia nyaraka zako. Usajili una ada ya kila mwaka na ukaguzi, kwa hiyo fanya mapema kabla ya kuhitaji kuomba. Hakikisha anayesimamia akaunti anaelewa mfumo, na barua pepe na simu zilizosajiliwa zinafanya kazi, kwa sababu taarifa na ufafanuzi hupitia humo.
Hatua ya 2: Chagua zabuni unazoweza kushinda na kutekeleza
Chuja zabuni kwa aina ya kazi, mkoa na thamani. Mkandarasi mdogo wa Morogoro ana nafasi kubwa zaidi kwenye ujenzi wa madarasa ya halmashauri jirani kuliko hospitali kubwa mkoa mwingine. Jiulize:
- Tumewahi kujenga kitu kinachofanana?
- Tuna wataalamu na vifaa vinavyotakiwa?
- Tuna mtaji wa kuendesha kazi hadi malipo ya kwanza?
- Tunaweza kupata dhamana ya zabuni na ya utekelezaji?
Jibu likiwa hapana kwa lolote, acha zabuni hiyo au tafuta mshirika.
Hatua ya 3: Soma nyaraka za zabuni mara mbili
Pakua kila kitu: maelekezo kwa wazabuni, data sheet, vigezo vya tathmini, michoro, BOQ na fomu. Tengeneza orodha ya kila nyaraka na kila sahihi inayohitajika. Andika tarehe ya mwisho, muda wa uhai wa zabuni, na kama kutembelea site au kikao cha kabla ya zabuni ni lazima. Kama kuna jambo halieleweki, omba ufafanuzi kupitia mfumo kabla ya muda kuisha.
Hatua ya 4: Tembelea site
Hata kama si lazima, nenda. Utaona barabara ya kufika, udongo, upatikanaji wa maji na umeme, na umbali wa kusafirisha vifaa. Mambo haya hubadilisha bei yako.
Hatua ya 5: Panga bei ya BOQ kwa usahihi
Weka bei ya kila mstari kutoka kwenye gharama halisi: bei ya sasa ya vifaa vikifika site, ufundi, vifaa vya kazi, usafiri, gharama za uendeshaji wa kampuni na faida. Usiache mistari wazi. Hakiki hesabu; makosa makubwa ya hesabu yanaweza kuangusha zabuni. Mwongozo wetu wa BOQ (kwa Kiingereza) unaeleza jinsi ya kuisoma.
Hatua ya 6: Andaa dhamana
Zabuni nyingi huhitaji dhamana ya zabuni (tender security) kutoka benki au bima, au tamko la kulinda zabuni (bid-securing declaration). Angalia kiasi, muundo na muda wake. Kwa mujibu wa mwongozo wa PPRA, dhamana inapaswa kubaki hai angalau siku 28 baada ya muda wa uhai wa zabuni. Dhamana yenye jina, kiasi au tarehe isiyo sahihi inaangusha zabuni yako.
Ukishinda, mara nyingi utahitaji dhamana ya utekelezaji (performance security), mara nyingi karibu asilimia 10 ya thamani ya mkataba, na dhamana ya malipo ya awali kama utachukua advance. Ongea na benki kabla ya kuomba.
Hatua ya 7: Jaza sehemu ya kiufundi kwa umakini
Sehemu hii inaonyesha unaweza kufanya kazi. Kwa kawaida inajumuisha:
- Wataalamu wakuu na CV zao, na vyeti vinavyolingana na mahitaji.
- Vifaa unavyomiliki au mkataba wa kukodi.
- Mpango wa utekelezaji (method statement) na ratiba ya kazi.
- Orodha ya mikataba inayofanana uliyokamilisha.
- Taarifa za fedha na uthibitisho wa kupata mkopo.
Andika method statement ya mradi huu, si nakala ya zabuni iliyopita. Wanaotathmini wanagundua jina la site likiwa si sahihi.
Hatua ya 8: Wasilisha mapema
Pakia zabuni kabla ya siku ya mwisho. Mfumo huwa mzito karibu na muda wa kufunga, na zabuni zilizochelewa hazipokelewi. Hifadhi risiti ya uwasilishaji.
Sababu za kawaida za zabuni kukataliwa
| Kosa | Jinsi ya kuepuka |
|---|---|
| Nyaraka zilizokosekana au kwisha muda | Kagua tarehe za vyeti kila mwezi |
| Fomu zisizosainiwa | Tengeneza orodha ya sahihi |
| Dhamana yenye kiasi au muda usio sahihi | Mpe benki mahitaji kwa maandishi |
| Wataalamu wasio na sifa zinazotakiwa | Linganisha kila CV na data sheet |
| Makosa ya hesabu kwenye BOQ | Mtu wa pili akague jumla |
| Kuchelewa kuwasilisha | Wasilisha angalau siku moja kabla |
Baada ya matokeo, shinda au usishinde, angalia matokeo yaliyotangazwa na uulize sababu. Kujua kwa nini ulishindwa ndiyo njia ya kushinda wakati ujao.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Kampuni mpya inaweza kushinda zabuni ya serikali?
Ndiyo, hasa zabuni za kazi ndogo na zile zilizotengwa kwa kampuni za ndani au makundi maalum. Anza kidogo, tekeleza vizuri, na tumia mikataba hiyo kama marejeo.
Usajili wa NeST unagharimu kiasi gani?
Kuna ada ya usajili ya kila mwaka kwa wazabuni. Hakiki kiasi cha sasa kwenye NeST au PPRA kabla ya kujisajili, kwa sababu ada hupitiwa upya.
Nahitaji daraja la CRB kuomba zabuni za ujenzi?
Ndiyo. Zabuni hutaja daraja na kundi la CRB linalotakiwa, na usajili wako lazima uwe hai. Soma jinsi ya kuanzisha kampuni ya ujenzi kwa hatua za usajili.
Naweza kutumia wakala kupata tenda?
Hakuna anayeweza kukuhakikishia zabuni. Wasilisha mwenyewe kupitia NeST, na ripoti yeyote anayeomba pesa ili kushawishi tuzo.
Unahitaji mshirika?
Vika Construction imetekeleza miradi ya umma na binafsi kote Tanzania. Angalia miradi yetu au wasiliana nasi kuzungumzia ushirikiano. Kama unaanza kujitangaza, soma pia jinsi ya kutangaza kampuni ya ujenzi.
Umepata msaada? Mtumie mtu anayejenga.
