Kuanzisha kampuni ya ujenzi Tanzania kunahusisha hatua tano kuu: kusajili kampuni BRELA, kupata TIN na kusajiliwa na TRA, kujisajili na Bodi ya Usajili wa Wakandarasi (CRB) kwenye daraja linalolingana na uwezo wako, kupata leseni ya biashara, na kujenga timu yenye wataalamu, vifaa na mtaji wa kuendesha kazi. Wakandarasi wengi wapya huanza kwenye madaraja ya chini ya CRB kwa kazi ndogo, hujenga rekodi ya miradi iliyokamilika, kisha hupanda daraja. Kampuni ya ujenzi inakua kwa kuaminika: kumaliza kazi kwa wakati, kwa ubora, na kwa mahesabu safi.
Biashara ya ujenzi ina fursa gani?
Tanzania inajenga barabara, shule, hospitali, ofisi, nyumba za kuishi na majengo ya biashara kila mwaka. Kazi zinatoka kwa watu binafsi, makampuni, benki, taasisi za umma na wawekezaji. Kuna nafasi kwa makampuni madogo yanayofanya ukarabati, fensi, nyumba za familia na kazi za ndani (fit-out), na kwa makampuni makubwa yanayoshindana kwenye zabuni za serikali.
Hatua za kusajili kampuni ya ujenzi
- Chagua muundo. Jina la biashara (mtu mmoja) au kampuni ya dhima ndogo (limited company). Kampuni ni bora ukitaka zabuni na mikataba mikubwa.
- Sajili BRELA. Usajili wa kampuni unafanyika kwa mfumo wa mtandaoni wa BRELA.
- TIN na VAT. Pata namba ya mlipakodi kutoka TRA. Ukifikia kiwango cha mauzo kinachohitajika, sajili VAT.
- Usajili wa CRB. Omba usajili wa mkandarasi kwenye kundi (majengo, kazi za kiraia, umeme, mitambo n.k.) na daraja linalolingana na wataalamu, vifaa na mtaji ulionao. Soma CRB contractor classes.
- Leseni ya biashara na vibali vingine vinavyohitajika na mamlaka za eneo lako.
- Akaunti ya benki ya kampuni, na utenganishe pesa zako na za kampuni tangu siku ya kwanza.
- Bima ya kazi na wafanyakazi, inayohitajika na wateja wengi wakubwa.
Masharti ya CRB na ada hubadilika. Hakiki kwenye tovuti au ofisi za CRB kabla ya kuomba.
Unahitaji mtaji na timu gani?
| Kipengele | Kampuni ndogo inayoanza (mfano) |
|---|---|
| Wataalamu | Mhandisi au fundi mkuu mwenye cheti, msimamizi wa eneo (foreman) |
| Mafundi | Waashi, mafundi chuma, seremala; wengi wanaweza kuajiriwa kwa mradi |
| Vifaa | Mashine ya kuchanganya zege, vibrator, scaffolding, level, vifaa vya usalama |
| Mtaji wa kazi | Pesa za kuanza mradi kabla ya malipo ya kwanza ya mteja |
| Ofisi | Inaweza kuanza ndogo, hata nyumbani, lakini anwani iwe wazi |
Mtaji wa kazi (working capital) ndio changamoto kubwa. Wateja wengi hulipa baada ya hatua kukamilika, kwa hiyo unahitaji pesa za kununua vifaa na kulipa mafundi wiki kadhaa kabla ya malipo kuingia. Kampuni nyingi huanza kwa kukodi vifaa vikubwa badala ya kununua.
Kazi za kwanza zinapatikanaje?
- Kazi ndogo zilizokamilika vizuri. Ukarabati, fensi, nyumba ndogo. Piga picha kabla na baada.
- Watu wanaokufahamu. Familia, marafiki, kanisa au msikiti, vikundi vya kijamii. Kazi nyingi za mwanzo zinatoka hapa.
- Kuwa mkandarasi msaidizi (subcontractor) kwa makampuni makubwa, ukijifunza na kujenga rekodi.
- Zabuni. Fuatilia zabuni za umma na za makampuni. Andaa nyaraka kwa makini: makosa madogo ya nyaraka huondoa wazabuni wengi.
- Uwepo mtandaoni. Tovuti rahisi yenye miradi yako, ukurasa wa Google Business, na mitandao ya kijamii yenye picha halisi za kazi.
Mahesabu ya bei yanafanywaje?
Andaa makadirio kutoka kwa BOQ: vifaa, kazi, usafiri, vifaa vya kukodi, usimamizi, gharama za ofisi, dharura na faida. Kampuni nyingi mpya hupoteza pesa kwa kusahau gharama zisizoonekana: muda wa msimamizi, usafiri wa kila siku, vifaa vinavyopotea, na marekebisho. Soma kwa Kiingereza bill of quantities explained.
Ni makosa gani yanayoua makampuni mapya ya ujenzi?
- Kuchukua kazi kubwa kuliko uwezo wa mtaji.
- Kuchanganya pesa za mradi mmoja kumalizia mradi mwingine.
- Kufanya kazi bila mkataba wa maandishi. Soma mkataba wa ujenzi.
- Kupunguza ubora ili kushinda bei.
- Kupuuza usalama wa wafanyakazi.
Kampuni ya ujenzi inakuaje kutoka ndogo hadi kubwa?
Makampuni mengi yaliyofanikiwa yalifuata njia inayofanana:
- Mwaka wa kwanza hadi wa pili: kazi ndogo za watu binafsi, ukarabati na fensi. Lengo ni kumaliza kila kazi vizuri na kukusanya picha, barua za kumbukumbu (reference letters) na wateja wanaokupendekeza.
- Mwaka wa pili hadi wa nne: nyumba za familia, majengo madogo ya biashara, na kazi za mkandarasi msaidizi kwa makampuni makubwa. Anza kuajiri msimamizi wa kudumu na mhasibu wa muda.
- Baada ya hapo: zabuni za taasisi, majengo ya ghorofa na miradi mikubwa zaidi. Hapa ndipo daraja la juu la CRB, mfumo wa usalama wa eneo la ujenzi na hesabu zilizokaguliwa zinahitajika.
Kila hatua inahitaji nidhamu ya fedha: kutenganisha pesa za miradi, kulipa mafundi kwa wakati, na kuweka akiba ya mtaji wa kazi. Kampuni inayokua haraka kuliko mtaji wake mara nyingi hukwama kwenye mradi mmoja mkubwa usiolipwa kwa wakati.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
Ninahitaji kuwa mhandisi kuanzisha kampuni ya ujenzi?
Si lazima wewe binafsi, lakini kampuni inahitaji wataalamu wenye vyeti kulingana na daraja la CRB unaloomba.
Usajili wa CRB unachukua muda gani?
Inategemea ukamilifu wa nyaraka na mchakato wa bodi. Andaa vyeti vya wataalamu, orodha ya vifaa na taarifa za fedha mapema.
Naweza kufanya kazi za ujenzi bila usajili wa CRB?
Kwa kazi za kibiashara na za umma, usajili ni muhimu na mara nyingi ni sharti la kisheria. Kazi ndogo za watu binafsi pia zinakupa uaminifu zaidi ukiwa umesajiliwa.
Ni kazi gani rahisi kuanza nazo?
Ukarabati, fensi, kazi za ndani (finishing), na nyumba ndogo za familia.
Jifunze kutoka kwa wanaofanya kazi hii
Vika Construction imejenga miradi ya majengo na kazi za kiraia kote Tanzania. Wasiliana nasi kwa ushirikiano au kazi za ujenzi.
Umepata msaada? Mtumie mtu anayejenga.
