Biashara ya Nyumba za Kupanga: Kupata Wapangaji, Kupanga Kodi na Kusimamia Bila Migogoro

Biashara ya nyumba za kupanga Tanzania inalipa ikiwa unaiendesha kama biashara, sio kama hisani: weka kodi kulingana na soko la mtaa wako, chagua wapangaji kwa makini, saini mkataba wa pango wa maandishi, kusanya kodi kwa utaratibu (kwa benki au simu, si pesa taslimu bila risiti), tenga asilimia 5 hadi 10 ya kodi kwa matengenezo, na lipa kodi za serikali kwa wakati. Mwenye nyumba anayefanya haya hupata mapato ya kudumu na wapangaji wanaokaa muda mrefu. Asiyefanya hivyo hukutana na madeni, migogoro na nyumba zinazokaa tupu.

Kodi ya pango inapangwaje?

Usikisie. Angalia nyumba tano hadi kumi zinazofanana na yako kwenye mtaa huohuo: ukubwa, maji, umeme, maegesho, usalama. Kodi yako iwe ndani ya kiwango hicho. Kodi ya juu sana inaacha nyumba tupu, na mwezi mmoja tupu ni hasara kubwa kuliko punguzo dogo la kodi.

Wapangaji wazuri wanapatikanaje?

1. Tangaza vizuri. Picha safi za mchana, maelezo ya kweli, bei wazi. Tumia madalali wanaoaminika, mitandao ya kijamii na tovuti za matangazo ya nyumba.
2. Chuja wapangaji. Uliza kazi au chanzo cha mapato, mwenye nyumba aliyepita na sababu ya kuhama. Omba kitambulisho.
3. Kodi ya awali na amana. Ni kawaida kuomba kodi ya miezi kadhaa mbele na amana (deposit) inayorudishwa mwisho wa mkataba ikiwa hakuna uharibifu. Andika masharti yake.
4. Mkataba wa maandishi. Kodi, muda wa mkataba, tarehe ya kulipa, nani analipa umeme na maji, matengenezo, kanuni za nyumba na notisi ya kuhama.
5. Ukaguzi wa kuingia. Pigeni picha pamoja za hali ya nyumba siku ya kuingia, na saini orodha. Inazuia migogoro ya amana baadaye.

Kodi inakusanywaje bila migogoro?

• Weka tarehe moja ya kulipa kwa wapangaji wote.
• Pokea malipo kwa benki au kwa simu, na toa risiti kila mara.
• Andika daftari au tumia programu rahisi ya kufuatilia malipo.
• Ongea na mpangaji mapema akichelewa, kwa heshima lakini kwa uwazi. Tumia barua au ujumbe wa maandishi, sio maneno tu.
• Usiruhusu madeni kujilimbikiza miezi mingi. Deni la mwezi mmoja ni rahisi kulipa kuliko la miezi sita.

Matengenezo yanapangwaje?

Tenga sehemu ya kila kodi kwa matengenezo, na fanya ukaguzi wa nyumba angalau mara mbili kwa mwaka: paa na mifereji kabla ya mvua, mabomba, septic, umeme na rangi. Matengenezo madogo kwa wakati yanazuia gharama kubwa. Tumia kalenda ya matengenezo kwa Kiingereza kama mwongozo.

Kodi za serikali zinahusikaje?

Mapato ya pango yanatozwa kodi ya mapato. Kulingana na aina ya mpangaji na nyumba, kodi hiyo inaweza kulipwa na mwenye nyumba moja kwa moja TRA au kukatwa na mpangaji (withholding) akiwa ni kampuni au taasisi. Pia kunaweza kuwa na kodi ya majengo kwa halmashauri au kupitia mifumo ya serikali. Viwango na utaratibu hubadilika, kwa hiyo uliza TRA au mshauri wa kodi kwa hali yako.

Ni lini uajiri msimamizi wa nyumba?

Ukiwa na nyumba nyingi, ukiwa mbali au nje ya nchi, msimamizi au kampuni ya usimamizi wa majengo inaweza kukusanya kodi, kutafuta wapangaji na kusimamia matengenezo kwa asilimia ndogo ya kodi. Hakikisha mkataba wao ni wa maandishi na unapata ripoti za kila mwezi.

Mkataba wa pango uwe na nini?

Mkataba mzuri wa pango hauhitaji kuwa mrefu, lakini uandike wazi:

• Majina, vitambulisho na namba za simu za mwenye nyumba na mpangaji.
• Nyumba au chumba kinachopangishwa, pamoja na vitu vilivyomo (kama jiko, tanki, kabati).
• Kiasi cha kodi, tarehe ya kulipa, njia ya kulipa, na adhabu ya kuchelewa ikiwa ipo.
• Muda wa mkataba na utaratibu wa kuurefusha.
• Amana (deposit): kiasi, na lini na jinsi itakavyorudishwa.
• Nani analipa umeme, maji, takataka na ulinzi.
• Matengenezo: madogo yanayofanywa na mpangaji, na makubwa yanayofanywa na mwenye nyumba.
• Kanuni za nyumba: wageni, kelele, wanyama, matumizi ya sehemu za pamoja.
• Notisi ya kuhama kwa pande zote mbili, kwa mfano mwezi mmoja hadi mitatu.

Saini nakala mbili, kila upande ubaki na yake, na ambatisha picha za hali ya nyumba siku ya kuingia.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara

Ni kodi ya miezi mingapi inafaa kuomba mbele?

Ni kawaida kuomba miezi mitatu hadi sita kwa nyumba za kawaida, lakini wapangaji wengi wanapendelea kulipa kila mwezi au kila miezi mitatu. Kubadilika kidogo kunavutia wapangaji wazuri.

Naweza kumwondoa mpangaji asiyelipa?

Fuata mkataba na sheria: toa notisi ya maandishi, na mzozo ukiendelea, tumia baraza la ardhi au vyombo husika. Usibadilishe kufuli au kukata maji bila utaratibu wa kisheria.

Nyumba za kupanga zinalipa kuliko kuweka pesa benki?

Mara nyingi zinatoa mapato ya kila mwezi pamoja na ongezeko la thamani ya ardhi, lakini zinahitaji usimamizi na matengenezo. Linganisha kwa hesabu zako mwenyewe.

Ni nyumba gani zinapata wapangaji haraka?

Nyumba zenye maji ya uhakika, mita za umeme za kila mpangaji, usalama na zilizo karibu na usafiri.

Unataka kujenga au kuboresha nyumba za kupanga?

Vika Construction hujenga na kukarabati nyumba za kupangisha. Soma pia kujenga nyumba ya kupangisha, au wasiliana nasi.